Thursday, 6 January 2022

სიყვარულის "იდუმალი ვარიაციები"


 ჩემთვის ძალიან საპატივსაცემო პედაგოგი, (ხელოვნებათმცოდნეობის დოქტორი, თეატრმცოდნე) თამარ ბოკუჩავა - სტუდენტებს ხშირად გვიმეორებდა: (დაახლოებითი პერიფრაზირებით) „არ შეგეშინდეთ ტერმინების, რადგან ისინი ცნებებს ზუსტად აღნიშნავენ და გახსოვდეთ, რომ ჩვენი პროფესიის ნაწილი ესეც არისო“...

დღეს ქალბატონი თამარი რომ ცოცხალი იყოს, მსუბუქად გაიღიმებდა მორიგ ჯერზე, იმ ფაქტის შემხედვარე, თუ როგორ ხდება ბულინგის მსხვერპლი რიგითი ავტორის რეცენზია, სწორედ იმიტომ რომ, კრიტიკულ კონტექსტშია დაწერილი. ბულინგი - უცხო სიტყვაა და ყველანაირი ინტელექტის კოეფიციენტის მქონე ადამიანისთვის „გასაგები ქართულით“ - ჩაგვრას ნიშნავს.

5 დეკემბერს, კოტე მარჯანიშვილის სახელობის სახელმწიფო დრამატული თეატრის სცენაზე, რეჟისორ თემურ ჩხეიძის სპექტაკლი “იდუმალი ვარიაციები“ კიდევ ერთხელ ითამაშეს არაერთგზის შკავშირებულმა, დახვეწილი ხელწერის მქონე მსახიობებმა: გია ბურჯანაძემ და ალეკო მახარობლიშვილმა, რომლებიც თემურ ჩხეიძის ინტელექტუალურ-ფსიქოლოგიური ესთეტიკისადმი სოლიდარულები არიან, ანუ თავადაც ეთანხმებიან და რაციონალურად მიჰყვებიან დიდი გამოცდილების მქონე რეჟისორის იდეოლოგიურ კონცეფციებს, მის ესთეტურ შრეს... ამას მოწმობს, იგივე მსახიობებთან მრავალი წლის მანძილზე, რეჟისორის ერთობლივი მუშაობის არაერთი ფაქტი. სპექტაკლის პრემიერა შედგა ა.წ. 24-25 აპრილს.

ერიკ-ემანუელ შმიტის პიესა “იდუმალი ვარიაციები“ 1996 წელს დაიწერა, ხოლო 2021 წელს თემურ ჩხეიძე ქართულ სცენაზე დგამს საინტერესო ინტერპრეტაციას და ვიმედოვნებ, თეატრის დაკვირვებული მაყურებლისთვის კარგად არის ცნობილი, თუ როგორი რაფინირებული ფორმებით, ძალდაუტანებლად ანხორციელებს რეჟისორი, თეატრალური სპეც-ეფექტებისა და სნობური სიკეკლუცის გარეშე, მხოლოდ დრამატული ტექსტითა და მსახიობების ქმედითი ასპექტით - მიმზიდველი ატმოსფეროს შექმნას,. მსგავსი მუშაობის რეზულტატია მაყურებლის ჩართულობა-დაინტერესების თვალსაზრისით... რადგან, თემურ ჩხეიძე, თუ არ ჩავთვლით რამდენიმე სუსტ დადგმას ბოლო წლებში, უმეტესად ირჩევს არტისტებს, რომლებიც შედარებით იოლად ახერხებენ ინტერესის გამოწვევას მაყურებლის თვალსაწიერში...

ჩემი აზრით, პოსტდრამატული თეატრისთვის ავთენტური ინტერაქციულობა არ გულისხმობს, მაინცდამაინც მხოლოდ პირდაპირ შემხებლობას, ხელის შეხებას ან თუნდაც აგრესიულ ზეწოლას მაყურებელზე - დიალოგში აჰყვეს პერფორმერსს, ან საერთოდ წარმოდგენის წარმმართველი გახდეს... (გავიხსენოთ: ერთ-ერთი პირველი ინტერაქტივი ქართული თეატრის ისტორიიდან,. კოტე მარჯანიშვილის „ჰოპლა, ჩვენ ვცოცხლობთ“-ერნესტ ტოლერის პიესის დადგმა 1928 წელს!).
მგონია, რომ იმ დროს, როცა სრულიად სხვადასხვანაირი მაყურებელია დარბაზში, თუ იმ საგანგებოდ შემოსაზღვრულ სივრცეში, საიდანაც მაყურებელი აკვირდება ნებისმიერ პროცესს, დიდი ალბათობაა მისი დიდი ნაწილი დააფრთხო, საერთოდ შეაშინო და აღარასდროს გაგეკაროს... ამიტომ, ამ კუთხითაც მეტწილად ბალანსი და ზომიერებაა მოსაძებნი, რადიკალიზმში რომ არ გადაიზარდოს გამოხატვის ფორმები, რათა არ ავნოს ისევ წარმოდგენის კონცეპტს.

ყველანაირი ტიპის წარმოდგენა: იქნება ეს ზედმიწევნით ავანგარდული, თუ უკიდურესად კონსერვატორული - ჩემთვის გარკვეულწილად ინტერაქციულია, როცა მაყურებლის კონცენტრაციას იწვევს.

ფაქტობრივად, საათნახევრიანი ერთგვარი პაექრობა - სიტყვებით თამაში ორ მსახიობს შორის თვალსა და ხელს შუა გაირბენს,. გათამაშებული ამბავის მეთვალყურე მაყურებელს არ ჰყოფნის ეს დრო და კიდევ სურს წარმოდგენა გაგრძელდეს... თუმცა, რახან ყველაფერს თავისი დასასრული აქვს, ალბათ ლოგიკური, სპექტაკლიც წესისამებრ სრულდება...

პიესისა და სპექტაკლის მიხედვით, კუნძულზე განმარტოებულ ნობელის პრემიის ლაურეატ აბელ ზნორკოს (გია ბურჯანაძე) - ჟურნალისტი ერიკ ლარსენი (ალეკო მახარობლიშვილი) ინტერვიუს ჩასაწერად სტუმრობს.

რამდენჯერმე გაიჟღერებს ინგლისელი კომპოზიტორის ედვარდ ელგარის ოპუსიდან - „ვარიაცია სიყვარულის თემაზე“ ფრაგმენტები. მუსიკალური გამფორმებელი - ზურაბ გაგლოშვილი. სცენოგრაფია - ლევან წულაძე. ვიდეო-ინსტალაცია - დავით დვალიშვილი. თარგმანი - ლილი ფოფხაძის.

თემურ ჩხეიძისეული ფსიქოლოგიური თეატრისთვის დამახასიათებელი - ესოდენ ბუნებრივი სიმსუბუქე სცენოგრაფიული ‘მოკაზმვა-მორთულობის’ თვალსაზრისით, აბსოლუტურად მის სასარგებლოდ მუშაობს, ჩემი აზრით, რადგან ამ შემთხვევაშიც, მის დადგმებში დომინანტურ აქცენტებს სვამს მსახიობი (რეჟისორთან ერთად) მთელი თავისი ოსტატობით და არა სცენის ანტურაჟი...!

ელენ მეტერნახი, ის ქალია, რომლის ირგვლივ და რომლის მიზეზით აიგება პერსონაჟების საათნახევრიანი დრამატურგიული სტრუქტურა.

აბელ ზნორკოს (გია ბურჯანაძე) უყვარს ეს ქალი, თუმცა იმდენად ეშინოდა საკუთარი სიყვარულის ‘გაფერმკრთალების’, რომ 5 თვიანი თანაცხოვრების შემდეგ ელენს დაშორდა, დარჩენილი ცხოვრება ელენზე ფიქრსა და მისადმი მიძღვნილი წიგნის წერაში გაატარა... პლატონურ განზომილებაში სიყვარული მისთვის მარადიულობის ერთგვარი გარანტიაა.

ზნორკოს სიტყვების ციტირებით: {ყოველთვის ეწებები სიყვარულს, ხოლო ყოველი განშორება ამპუტაციას ჰგავს...} - აი, ამ ქირურგიული უხეში და ხშირად გარდაუვალი ჩარევისგან თავის დაღწევას დაემსგავსა მისი არჩევანი და ცხოვრების გზის მარტო გაგრძელება.


გმირების ვერბალური დაპირისპირებით ირკვევა, რომ აბელის სიყვარული ყველასთვის მოულოდნელად, სწორედ ჟურნალისტის ცოლი ყოფილა 2 წლის განმავლობაში. 10 წელია გასული, რაც ელენი მძიმე სენმა იმსხვერპლა...

ერთგვარი კვანძის გახსნით თვალსაჩინო ხდება, რომ ერიკ ლარსენი (ალეკო მახარობლიშვილი), მიუხედავად იმისა, რომ ესმოდა რა, ელენის სიყვარული მას არასდროს ეკუთვნოდა, სიცოცხლის ბოლო, მტანჯველ წუთებში ერთგულად, როგორც მორჩილი ბერი ელენს უვლიდა და იმგვარი სიფაქიზით თანაუგრძნობდა, როგორც ყოველ წამს წარმავალის მომლოდინეს - ტანჯული.
ალეკო მახარობლიშვილის გმირი არ მიეკუთვნება იმ მამაკაცების ფსიქოტიპს, რომლებსაც სჭირდებათ დედის როლის შემცვლელი ცხოვრების ბოლომდე, მაგალითად, მას შემდეგ რაც „დედის კალთას“ მოსცილდებიან, თავისზე უფროს ქალებში რომ ეძებენ დედურ სითბოსა და მზრუნველობას მთელი ცხოვრება - ეს არაა ე.წ. სიყვარულის დეფინიცია, ცხადია, ეს სხვა სახის პრობლემა და საკმაოდ ხშირი ინტენსივობით განმეორებადი სამკურნალო ‘ფენომენია’, რომლის ფართო განხილვის მიზანი ეს წარმოდგენა ნამდვილად არაა! ალეკო მახარობლიშვილის ერიკ ლარსენი, არათუ დედური სითბოს ძებნაში თავდაკარგული ინფანტილური ზრდასრული მამაკაცია, არამედ ელენზე გულწრფელად მზრუნველი და მისი მფარველიც მძიმე წუთებში, მეტიც - სიცოცხლის უკანასკნელ წამამდე...!


გია ბურჯანაძის აბელ ზნორკო - ჟურნალისტ ლარსენის ანტიპოდია, რათა თვალნათლივ ვხედავთ მისი არჩევანის შედეგს, აბსოლუტურად წარმოსახვით სიბრტყეში გადატანილი სიყვარულის განცდებს... რომელსაც საბოლოო ჯამში სასარგებლო დასასრული არასდროს არ აქვს ადამიანებისთვის. აბელ ზნორკოს სიტყვების ციტირებით: „უშვილძიროდ უნდა გავლიო ცხოვრების უფერული დღენი და არაფერი მახარებს, მათ შორის არც ნობელიანტობა“. მისი პესიმიზმი ჩემი სუბიექტური ხედვით, სწორედ იმით არის გამოწვეული, რომ ახლა უკვე სიცოცხლით დაღლილი მიხვდა თავის შეცდომას - {სიყვარულისგან დისტანცირებამ} რომ არანაირი შვება არ მოუტანა, გარდა დაუსრულებელი ტანჯვისა და სიმარტოვისა!..

უნდა აღინიშნოს, რომ ორივე გმირი ავანსცენაზე მათთვის განკუთვნილ მონოლოგებს - დიდი ენერგეტიკული მაგნეტიზმით (მიზიდულობით) კითხულობს, შედეგად მსმენელ-მაყურებელი არტიკულირებული ამბის მიღმა - წარმოსახვით სამყაროს ქმნის,. თითქოს და გეგონება პარალელურად მოყოლილი ისტორიის ვიზუალიზაციას ხედავდეს „გონებრივ პროექტორზე“.

თავისუფლად შეგვიძლია დავტოვოთ სივრცე ვარიაციებისთვის, თუ რომელ მამაკაცს მეტად უყვარდა, ან საერთოდ უყვარდა ელენი…

 მიუხედავად ყველაფრისა, ერთი უტყუარი პოსტულატი (მტკიცებულება) ხელთ გვაქვს, ის რომ, ელენს არ და ვერ შეიძლებოდა ორივე ჰყვარებოდა!
 იმიტომ რომ, ჩემი დაკვირვებით - ადამიანებს, ან ერთხელ უყვარდებათ, ან კიდევ არასოდეს... და ყოველთვის ირონიული ღიმილის მომგვრელი იქნება: პირველი, მეორე, მესამე სიყვარულიაო და ა.შ.

სხვა ყველა ვარიაცია ამის შესახებ არის აბსურდი, აბსტრაქტული მიჯაჭვა, ეფემერა, (თუ გნებავთ, რაც გვინდა დავარქვათ!) რასაც სინამდვილესთან კავშირი არ აქვს, მაშასადამე, არც რეალურად არ არსებულა!..













Monday, 6 December 2021

პათეტიკისა და სიყალბის მორიგი „რიმეიქი“

 


რეჟისურა და სამსახიობო ხელოვნება არის ზედმიწევნით სპეციფიკური საშემსრულებლო აქტი, ამდენად, თავის მხრივ უნიკალურობის კონოტაციასაც დელიკატურად მოიცავს... მე ვფიქრობ, თუკი ბუნებრივი უნარი არ გაქვს რეჟისურის ენიგმატურ ლაბირინთებს შეეჭიდო, ან კიდევ სამსახიობო ოსტატობის პრეციოზულობას ფეხი აუწყო ჰაეროვნად თან ბრუტალურად... ან კიდევ, თუ მაყურებლის ნერვს არ აატოკებს არცერთი წამით საშემსრულებლო აქტი - რეჟისორისა და მსახიობის ერთობლივი, კონვენციური ნამოქმედარი, არ გააცინებს მაყურებელს და არც აატირებს, ან კიდევ, ჰედონიზმს (თუნდაც, მინიმალური დოზით!) არ გამოიწვევს... ფაქტობრივად, როცა რამენაირი რეაქციის პროვოცირების წარმოშობა არ მოხდება, მაშინხელოვნების კეთების აუცილებლობადიდი კითხვის ნიშნის ქვეშ ექცევა! (ჩემი აზრით).

სამწუხაროდ, ვერც ახალგაზრდა თაობის რეჟისორების უმრავლესობა გაექცა - მანერულობას; პათეტიკასა და არასწორ ინტონაციურ ჟღერადობას, აგერ უკვე მრავალი წელია რომ არსებობს ქართულ თეატრში!..


ჩემი დაკვირვებით, ცუდ რეჟისორს ძალუძს (პირობითად ავიღოთ:) კარგი მსახიობის დევალვირება საშემსრულებლო ნაწარმოებით და პირიქით, კარგ რეჟისორს აუღელვებლად შეუძლია ცუდ მსახიობს ნაკლებად გამაღიზიანებელ რაკურსში შეუქმნას ნიღაბი და ეს მაყურებელმა აიტანოს.


მაგრამ, არსებობენმესამე კატეგორიისმსახიობებიც, რომელთა მადლცხებულნიჭიერებას“ „კარგი რეჟისორობისძალმომრეობაც ვერ უშველის, სამწუხაროდ!

შოთა რუსთაველის ეროვნული თეატრის ექსპერიმენტულ სცენაზე, რეჟისორმა თათა პოპიაშვილმა ჰენრიკ იბსენის დრამაჰედა გაბლერიწარუდგინა მაყურებელს. მხატვარი-ბარბარა ასლამაზი; მუსიკალური გამფორმებელი-თათა პოპიაშვილი; ტექსტის ადაპტაციის ავტორი-გურამ ღონღაძე.

რასაკვირველია, არ მოვყვები ბელეტრისტიკას იმის შესახებ, თუ ვინ, რა დროს, რამდენჯერ განახორციელა ზემო ხსენებული პიესის სცენური და ეკრანული ადაპტაცია. არც შინაარსის ქრონოლოგიურ წყებას მოვყვები - პერსონაჟების დახასიათებებითა და სხვა, რადგან, მგონია
რომ ეს სულ არაა კრიტიკის ცენტრალური ფუნქცია-ვალდებულება. პირიქით, შინაარსის მშრალი თხრობა, არათუ მოსაწყენი და აუტანელია თანამედროვე მკითხველისთვის, ამავე დროს მსუყე ანაქრონიზმიცაა



მცირე სინოფსისით კი, ჩვენ ფოკუსში ამჟამად მოქცეული იბსენის პიესა - „ჰედა გაბლერიფსიქოლოგიურად არალინეარულ, გაუწონასწორებელ, ფატალურ და ცბიერ ქალზეა, რომელიც მანიპულირებს რამდენიმე კაცის ცხოვრებაზე...


ეროვნული თეატრის ექსპერიმენტულ სცენაზე დადგმულ ვერსიაში, ფაქტობრივად, ყველა ხასიათი, შტრიხი, მიზანსცენა ბუნდოვანებისა და გაუგებრობის ბურუსშია გახვეული. მაყურებლამდე, პრაქტიკულად ვერცერთ გმირს ვერ მოაქვს სპექტაკლის ფუნდამენტური იდეა, პრობლემატიკა და არსი. მათ შორის, ცენტრალური ფიგურის ჰედა გაბლერისკარდიოგრამაცუმოტივოდ არის ნაჩვენები. თუკი, ჰედა მიზანმიმართულად ინერტული და გააზრებულად ქედმაღალია, ეს არ ჩანს! განიცდის და ესმის თავისი გმირის ვნებათაღელვის პერიპეტიებს?! არც ეს ჩანს. უმეტესად, სცენიდან გვესმის დაუფარავი პათეტიკა, რომელმაც მე, როგორც რიგით მაყურებელს დიდი უხერხულობა მაგრძნობინა და სხვა არაფერი. ასევე, გვესმის დისონანსური ინტონაციური ჟღერადობა მსახიობების პერიოდული არტიკულირებისას, რომელიც არაა მაყურებლის ყოველდღიურობის ნაწილი, რადგან აშკარა პათეტიკა ნარევი ინტონაციებია და მაყურებელი აქაც ინერტულია, იმიტომ რომ, ვერაფერს ცნობს!


სწორ ინტონირებას საშემსრულებლო-დრამატულ ხელოვნებაში ერთ-ერთი უმთავრესი ადგილი უჭირავს, როცა მოქმედი გმირები {დინამიკურ და ტონურ მახვილებს} არასწორ რეგისტრში სვამენ, ხოლო რეჟისორი - ამგვარი სახით გვთავაზობს ლინგვისტურ ჟღერადობას, ჩემი მოსაზრებით, იქ ამბის კონკრეტულიინტენსიურისათქმელის ფრუსტრირებული დეკონსტრუირება გარდაუვალია!


ამ დროს, დიდწილად საშემსრულებლო აქტი დისბალანსური ვექტორისკენ მიემართება და იკარგება ამბის მთავარი არსი, ამოცანა და წამოჭრილი პრობლემატიკის მნიშვნელოვნება...
მაშინ როცა, ფუნდამენტური ნარატივის პრეზენტირებას ყოველი დეტალი, რეკვიზიტი, მუსიკალური აკომპანირება, ცალკეული პერსონაჟების მიზანსცენები უნდა (უხეშად რომ ვთქვა!) ემსახურებოდეს!..

თეა ელსტვედის გმირს (ლელა ახალაია) აკლია სიმტკიცე სათქმელის გამოხატვის თვალსაზრისით, ზუსტად ისე, როგორც დანარჩენ მოქმედ პერსონაჟებს: იქნება ეს, ასესორი ბრაკი (მალხაზ ქვრივიშვილი); მწერალი აილერტ ლევბორგი (ლაშა ჯუხარაშვილი); თუ დარეჯან ხარშილაძის (მამიდა იულია) ეპიზოდური როლი სპექტაკლის დასაწყისში - გადაჭარბებული პათეტიკა, რომ ფარავს მისი გმირის სათქმელის სიღრმეს!


ფაქტობრივად, თითქმის ყველა ფლეგმატურია ინდივიდუალური ამოცანის წარმოჩენისა და განხორციელების გზაზე...


რაც შეეხება, ჰედა გაბლერს, რომელიც ერთგვარი მამოძრავებელი ღერძი უნდა ყოფილიყო დრამის სტრუქტურული ნაწილის, მით უფრო, როცა საუბარია ტრადიციული კონფიგურაციის მქონე დრამატულ წარმოდგენაზე, როდესაც პერსონაჟი უნდა იყოს არაშუამავალი“ - ერთგვარი გამტარი მედიუმი, არამედ თავად პირველ პირში უნდა რეფლექსირებდეს თავისი პერსონის ირგვლივ წარმოქმნილ ამბავს. ვინაიდან ესგმირიახლა თავად არის, და არა ხაზგასმითვიღაც სხვა“.    


მსგავს მომენტში სიცხადე აუცილებელია - „სათქმელისმაყურებლამდე (ჩვენამდე) მოტანის პროცესში, ამბის დაწყების წამიდან - დასასრულამდე.


ია სუხიტაშვილის ჰედასაც აკლია სიმყარე, გაბედულება, ის ცინიკური და აროგანტული პათოსი ჟესტიკულაციასა და ვერბალურ ასპექტში, როგორც რეჟისორს ჰქონდა ჩაფიქრებული. (ამის მცდელობებია მხოლოდ იონქრად გამოკვეთილი!)
ჰედა გაბლერის ქმარი იორგენ ტესმანი (ბაჩო ჩაჩიბაია), სხვებთან შედარებით ოპტიმალურად ირგებს გმირის სამყაროს, რადგან, ჩანს რომ, მას ესმის იმ კონკრეტული ინდივიდისადმი (რომელსაც ასრულებს) განკუთვნილი ფუნქცია-ხასიათი-შინაგანი მდგომარეობა და შემდეგ ახდენს ამ მდგომარეობისა და მსოფლმხედველობრივი პლასტის ადეკვატურ დემონსტრირებას სხვა გმირებთან პაექრობისა და თანაარსებობის პროცესში.


ვფიქრობ, რომ მნიშვნელოვნად უნდა მივიჩნიოთ, სახელდობრ, არა-პოსტ-დრამატულ კონფიგურაციაში დასახული ამოცანის მკაფიოობა, რომ მაყურებელი არ დარჩეს გასაოცრად ინერტულ კონდიციაში პარტერიდან გასვლის შემდეგ... თუმცაღა, ამ მიზანსაც {გასაოცარი ინერტულობის} მიღწევასაც შესაძლოა ისახავდეს შემოქმედებითი გუნდი აბსოლუტურად უნებლიეთ.  

 

სიყვარულის "იდუმალი ვარიაციები"

  ჩემთვის ძალიან საპატივსაცემო პედაგოგი, (ხელოვნებათმცოდნეობის დოქტორი, თეატრმცოდნე) თამარ ბოკუჩავა - სტუდენტებს ხშირად გვიმეორებდა: (დაახლ...